Yüzölçümü 3.588 Km.yi bulan bölgenin Ermenistan ile hududunu boydan boya Aras Nehri teÅŸkil etmekte olup, hattı 51 km.dir. Ä°l, Dünya coÄŸrafyasında eÅŸine ender rastlanabilecek bir özelliÄŸe sahiptir. Bir yandan yurdumuzun en büyük ve dünyanın sayılı büyük daÄŸlarından biri olan büyük AÄŸrı Dağı”nın 5165 metre yüksekliÄŸindeki buzullarla kaplı sivri tepeleri ile diÄŸer taraftan yüksek DoÄŸu Anadolu platosunda ortalama rakımı 800-900 metre arasında deÄŸiÅŸen ve turunçgiller ile zeytin dışında her türlü meyve ve sebzenin bolca yetiÅŸtirilebildiÄŸi bereketli Sürmeli (Aras) çukurunu
bünyesinde iç içe barındırmaktadır. Ä°lin güneyinde yükselen AÄŸrı Dağı”nın zirvesindeki kar ile ovada yetiÅŸen pamuÄŸun rengi soÄŸuk ve sıcağı adeta yan yana getirmektedir. Bu özellikleri onu, yurt sathında “DoÄŸunun Çukur ovası” olarak tanınmasını saÄŸlamıştır.

Doğu Anadolu gibi yüksek platolar ve dağlık bölgelerin geniş yer kapladığı bir bölgede bulunan İl, gerek iklim, gerekse toprak ve bitki örtüsü gibi tabii çevre özellikleri bakımından oldukça farklı özellikler gösterir.

 

Bölge, Aras Nehri”nin birtakım birleÅŸme boÄŸazları ile birbirlerine baÄŸladığı depresyonlardan (çöküntülerden) birisini oluÅŸturur. Ancak, bu depresyon bölgesi, Aras nehri ve bu nehrin yatağı boyunca geçen Türkiye-Ermenistan sınırı tarafından hemen hemen iki eÅŸit parçaya bölünmüştür. Sınırlarımız dışında kalan Erivan (Revan) ovası ile IÄŸdır Ovası”nın birlikte oluÅŸturduÄŸu bu depresyon bölgesinin tümüne “Sürmeli çukuru” da denilmektedir. Fakat yörede bu çukurluÄŸun sınırlarımız içerisinde kalan kısmına “Sürmeli Çukuru”, Ermenistan sınırları içerisinde kalan bölümüne ise “Sahat çukuru” adı verilmektedir.

Sürmeli Çukuru, Arpaçay”ın Aras”la birleÅŸtiÄŸi Ergüder mevkiinden baÅŸlayıp, Aras nehrinin ülkemiz sınırlarını terk ettiÄŸi Türkiye-Ä°ran-Nahcıvan sınırlarının birleÅŸme noktasına kadar devam eder. Yükseltisi, batıdan-doÄŸuya ve güneyden-kuzeye doÄŸru azalan bu çukurluÄŸun merkezinde IÄŸdır ÅŸehri kurulmuÅŸtur.

Aras nehri boyunca doÄŸu-batı doÄŸrultusunda uzanan IÄŸdır Ovası, Batı IÄŸdır, DoÄŸu IÄŸdır ve Dil Ovası’ndan oluÅŸmaktadır. IÄŸdır Ovası”nın güneydoÄŸuya doÄŸru bir uzantısı durumunda olan Dil Ovası (Dil Ucu), aynı zamanda ülkemizin en doÄŸu uç noktasını (44 48′‘) oluÅŸturur.

Bölgenin güneyinde, kabaca batı-doÄŸu doÄŸrultusunda uzanan Orta Toroslar”ın uzantısı ve Munzur daÄŸlarıyla baÅŸlayıp Karasu-Aras daÄŸlarıyla devam eden daÄŸlık kütlenin doÄŸudaki bölümü yer almaktadır. Bu bölüm üzerinde yer alan daÄŸlar sırasıyla batıdan doÄŸuya doÄŸru Durak Dağı(2811) m), Zor Dağı (3.196 m), Pamuk Dağı (2.639 m) (Pamuk Dağı geçidi ile Büyük AÄŸrı Dağı’ndan ayrılan Pamuk Dağı ve Zor Dağı batısındaki Asma Geçidi ile Durak DaÄŸlarından ayrılmaktadır. Pamuk Dağı ile Zor DaÄŸları arasında Çilli Geçidi bulunur.) Büyük AÄŸrı Dağı (5.165 m) ve Küçük AÄŸrı Dağı (3.986 m) daÄŸlarıdır. Türkiye”nin en yüksek dağı olan AÄŸrı Dağı, Ä°ran ile tabii bir sınır teÅŸkil eder. Anadolu ile Asya”dan uzanan sıradaÄŸların bir nevi buluÅŸma noktasıdır.