MÂR-I İŞ KALESİ (MARAŞ KALESİ)
Evliya Çelebi Seyahatnâmesinden …
MÂR-I İŞ KALESİ
                   Halep köprüsü denilen yerde bir nehri geçip, Arslanlı belini on saatte aÅŸtık. Ä°kinci bacdar mevkiinde misafir olduk. Ama kesici harami asılacaklarıdır; fakat ÅŸehre yakındır. Allaha hamdolsun bir gece kaldık. Bize itibar ettiler. Buradan yine doÄŸuya gidip, Kadı Gölü kenarında çimenlikleri seyrettik. Nihayet Karaçay Nehrini geçtik. Bir saatte göründü. Bütün ahalisini o ejderha yediÄŸi için mâr-ı Ä°ÅŸ ‘ten galat olarak MaraÅŸ derler. Sultan Dahhak ‘ın ÅŸehri idi. Dahhak ‘ın iki omuz başını ÅŸeytan öpünce, omuzlarında iki ejderha peyda oldu. Åžehir halkının her gün birkaçını katledip beyinlerini bu ki yılana verirdi. Nihayet demirci Gâve baÅŸ kaldırıp Dahhak ‘ı öldürür büyük Åžehir imiÅŸ. Hicretten sonra Esved Bin (Mikad bin Esved) fethedip kulesini yıktı. 921 de bütün halkı âsi olup, Yavuz Selim Ä°ran seferine giderken korkularından Sultan Selim ‘e itaat ettiler. Yine vilayetleri Zülkadriye oÄŸullarına ihsan olundu. kanuni Süleyman Zamanında yine isyan edip, PâdiÅŸahın fermanı ile bir kale yapıldı. Etrafı altı yüz adım ve dört köşedir. Etrafında hendeÄŸi yoktur. Kapısının dışındaki kalelerin birbirine bakan dört tane Arslan tasviri vardır. Kapı üzerindeki tarihinde (……. Sultan Süleyman Han ibn Selim, han sene 915) yazılıdır. Bu kapının içinde kapılar arasında tahta üzerine yazılı tarihi şöyledir:
                                       Anıncün didi Hâtif tarihini
Devâmü izzü rif ‘at kıl ilâhî
                   Tâmir olunduğunda târih budur:
                                       Saklıya halk eyliye cümle elemlerden berî (1054)
                   Kale içinde bir mahalle, 100 ev, bir Süleyman han camii vardır. Bu eski bir eyalettir. Anadolu ‘dan sonra gelir. Ama kanuna göre, Anadolu paÅŸasının üstünde sayılır. Zülkadriye tahtıdır. PaÅŸasının hassı 628.450 akçedir. Sancakları bunlardır: Ayıntap, Malatya, NiÄŸde, Kars, Sanusad … Alaybeyisi, Çeribaşısı, mal ve tımar deftarı, çavuÅŸlar emini ve 170 çavuÅŸları vardır. Bunlar mansıplarını Ä°stanbul’dan Ruûs-i Hümâyun ile alırlar. MaraÅŸ defter kethüdâsının hassı 87.730 akçedir. MaraÅŸ sancağında tımar ve zeâmet 1.018 kılıçtır. Ama bütün eyaletinde 2.169 tımar, 29 zeâmettir. Tımar erbabı cebelileriyle 5.500 asker olur. Bunları hasılları 9.423.067 akçe olur. MaraÅŸ sancağı 500 akçe ÅŸerif kazadır. Hükmündeki kazaları bunlardır:
Maraş ve şehir etrafı Havsuslol, Güvercinlik, Yenice, Zeytuniye, Bertiz, Gönyük, Yürükan, Haruniye, Asderan ilbeyli dir.